Ánh sáng và nguồn sáng chuẩn
Bài viết trong series Lý thuyết màu sắc trong ngành nhuộm
Ánh sáng trắng là gì, vì sao phải so màu dưới nguồn sáng chuẩn, tủ đèn và phòng so màu đạt chuẩn cần những gì – và metamerism, hiện tượng đánh lừa cả nhà máy lẫn khách hàng.
Tuần trước có bạn “đặt hàng” mình viết về so màu và đo màu nên mình dành thời gian để tổng hợp lại các kiến thức lý thuyết liên quan. Đề tài này khá nhiều điểm nên phải qua nhiều kỳ mình mới trình bày xong. Bạn nào quan tâm thì theo dõi nhé.
Phần 1 – ánh sáng là gì?
Ánh sáng trắng không phải một màu duy nhất. Nó là tập hợp của nhiều tia sáng có bước sóng khác nhau, trải dài từ 380nm đến 700nm. Mỗi bước sóng tương ứng với một màu sắc mà mắt người nhận biết được.
Hiện tượng cầu vồng chính là minh họa rõ nhất: ánh sáng mặt trời bị các hạt nước phân tách thành từng dải màu riêng theo bước sóng.
Khi được ánh sáng chiếu vào, vật chất hấp thụ một số bước sóng ở một mức độ nào đó và phản xạ phần còn lại. Màu sắc mắt người nhìn thấy chính là màu của các sóng được phản xạ đó.
Phần 2 – nguồn sáng chuẩn
Mỗi nguồn sáng có thành phần bước sóng khác nhau. Cùng một tấm vải, nhìn dưới các nguồn sáng khác nhau sẽ cho màu sắc khác nhau. Để hai người cảm nhận màu sắc giống nhau thì trước tiên phải nhìn vật dưới cùng nguồn sáng. Để có được điều đó, CIE (Ủy ban Chiếu sáng Quốc tế) đưa ra quy chuẩn về nguồn sáng chuẩn được đặc trưng.
Lưu ý: không phải cứ đưa mẫu ra ngoài trời là tương đương D65. Trời nhiều mây khác trời nắng, buổi sáng khác buổi chiều. D65 là nguồn sáng được kiểm định chính xác, không phải ánh sáng tự nhiên ngẫu nhiên.
Phần 3 – tủ đèn so màu
Tủ đèn là thiết bị tích hợp các bóng đèn chuẩn đã được kiểm định, cho phép người dùng chuyển đổi nhanh giữa các nguồn sáng khác nhau để so màu.
Nội thất tủ đèn sơn màu xám trung tính Munsell N5 (phổ biến nhất) hoặc N7, không có độ bóng. Màu xám trung tính này không có sắc màu nào, tránh gây nhiễu khi mắt đánh giá màu mẫu.
Trong tủ thường có một mặt nghiêng để đặt mẫu màu.
Phần 4 – phòng so màu
Phòng đặt tủ đèn cần đảm bảo các yêu cầu sau:
- Tường và trần sơn màu xám chuẩn Munsell N5 hoặc N7, không bóng.
- Khi so màu, tắt toàn bộ đèn trong phòng. Ánh sáng bên ngoài tán xạ vào tủ sẽ làm sai lệch nguồn sáng chuẩn bên trong.
- Đặt mẫu trực tiếp lên mặt nghiêng của tủ (đã sơn màu xám chuẩn).
- Không lót bất kỳ vật liệu nào phía dưới mẫu, đặc biệt là vải hoặc giấy có chất tăng trắng quang học, vì chúng phản xạ thêm ánh sáng và làm nhiễu kết quả so màu.
Ở nhiều xưởng mình thấy đặt tủ đèn ngay khu sản xuất. Điều này sẽ làm nhiễu kết quả so màu do ánh sáng thông thường bên ngoài tán xạ vào mẫu.
Bài viết thuộc thư viện Chia sẻ kinh nghiệm của Alpha Software – phần mềm chuyên cho ngành dệt – nhuộm.
Phần 5 – metamerism
Metamerism là hiện tượng hai mẫu vải trông giống hệt nhau dưới một nguồn sáng, nhưng khác biệt rõ ràng khi chuyển sang nguồn sáng khác.
Tình huống thường gặp: kỹ thuật nhuộm ra mẫu đối, so với mẫu chuẩn của khách trong tủ đèn thấy giống nhau. Khách hài lòng, nhận hàng. Ra ngoài trời kiểm tra thấy hai màu lệch nhau rõ ràng. Khiếu nại phát sinh.
Đây không phải lỗi nhuộm thông thường mà là hiện tượng metamerism, xảy ra khi hai mẫu được nhuộm bằng thuốc nhuộm có thành phần hóa học khác nhau dù màu nhìn bề ngoài là giống nhau.
Cách phòng tránh: thống nhất với khách hàng khi thương thảo hợp đồng về nguồn sáng dùng so màu, và so trong điều kiện tủ đèn và phòng so màu chuẩn hoặc đo bằng máy đo màu.